$type=ticker$count=4$cols=4$cate=0

Mervani dönemi Meyafarkin ve Diyarbekir'de 1.040.000 cilt kitap mevcuttu - Seid Veroj

Paylaş:

Diyarbekir ve çevresinin kültür zenginliğinin açığa çıkarılması için, öncelikle bölgenin kültürel tarihini aydınlatmak ve bunun için de ciddi bir tarihsel araştırma yapmak gerekir. Bazı dönemler yeterince aydınlatılmamış olsa da, bu konuda azımsanmayacak nispette değerli eserler ve çalışmalar yayımlanmıştır. Bu yazıda Mervaniler döneminde geliştirilen Meyafarkin ve Diyarbekir kütüphanesinde Bir Milyon Kırk Bin (1.040.000) cilt kitap olduğunu tarihi kaynak ve arkaplanı ile göreceğiz.

Makale: Seid Veroj | ZERnews

Foto: Diyarbekir Saray

Bu yazının hazırlanmasında da önemli derecede istifade ettiğim kaynakları ve bu çok değerli eserleri bize sunan yazarlardan birkaçını hatırlatmak gerekirse; İbnü’l Erzak, Ali Emiri, Şevket Beysanoğlu, Muhammed Emin Zeki Beg, Tomas Ripper, Nusret Aydın vd. olmak üzere bu örnek liste daha da uzatılabilir. Bu yazı, aslında bir tarihsel inceleme olarak değil, başlıkta belirtilen kültürel yazınsal birikimin oluşum süreci, bu muazzam birikimin değişen yönetimler ve gelişen tarihsel olaylarla birlikte kayboluşa doğru giden hikâyesini kronolojik olarak hatırlatmaya yöneliktir.

Bunun için başlangıçtan itibaren bölgede iz bırakan kültürel-etnik toplulukların etkin ve egemen oldukları tarihsel dönemleri kısaca hatırlamakta fayda vardır. Subartular ile Mitanniler'e de akraba olan Hurriler, hali hazırda bölgenin en eski medeni halkı olarak bilinir ve Zagros’lardan bölgeye yayılmışlar.

HURRİ DÖNEMİ

Bu kadim kavimlerin bölgedeki geçmişleri yaklaşık M. Ö. 3000 yıllarına kadar ulaşır. “Huriler bölgeye geldikten sonra bugünkü Amida (Diyarbekir) yöresinde büyük bir medeniyet yarattılar. Hata Amida (Diyarbekir) ilinin temelinin Huriler tarafından atıldığı ileri sürülmektedir.”[1]  Babil dilinde “Hurri”, mağara anlamına gelir ve farklı kaynaklarda “Khurrî, Kurrî, Xurrî, Kharru, Xorr, Hor, Horît” olarak geçer. Bölge M. Ö. 2300 yıllarından itibaren yaklaşık olarak beş yüz yıl Akadların hükmünde kalır ve daha sonra “Hurriler bütün bölgede egemenliklerini yeniden kurarlar. Egemen oldukları bölgenin sınırları doğuda Zağros dağlarına, batıda Akdeniz’e, güneyde Kerkük’e ve güneybatıda Kenan ülkesine kadar genişlettiler.” [2]

MİTANİLERİN EGEMENLİĞİ

M. Ö. 1600’den 1300 yıllarına kadar bölgede Hurrilerin akrabaları olan Mitanniler hüküm sürer ve 1260’li yıllarında ise Diyarbekir’in önemli bir bölümü de içinde olmak üzere “Mitanni ülkesinin bir kısmı Asurların ve diğer bir kısmı da Hititlerin hükmü altına girer. Asurların Diyarbekir ve çevresi üzerindeki egemenlikleri (M.Ö. 1260-653) yıllarına kadar devam eder, ondan sonra da Diyarbekir’in doğu ve güneydoğu bölgesi yaklaşık 75 yıl Nerib* ve Kirhi (Kirhu) yerel prenslikleri, batı ve kuzeybatısı da Kummuh prensliklerinin yönetimi altına girer. M. Ö. 1116 yıllarında bütün Diyarbekir bölgesi tekrar yaklaşık altmış yıl Asurların hükmü altında kalır.”[3]

ARAMİ, ASSUR, İSKİT AKINLARI

Bu dönemde Asurların zayıflamasıyla birlikte bölgeye Arami akınları başlar ve Aramiler yaklaşık 225 yıl bölgede hüküm sürdükten sonra, M. Ö. 825 yıllarında bölge tekrar Asurların hükmü altına girer ki bu Asurların bölgedeki üçüncü egemenlik dönemidir. Bu dönem de yaklaşık yetmiş beş yıl sürer ve ondan sonra Amid ya da diğer adıyla Diyarbekir yaklaşık 40 yıl da Urartuların (775-735) egemenliği altında kalır.

URARTU VE MED DÖNEMİ

Kısa süreli İskit egemenliğinden sonra başta Urartu ülkesi olmak üzere tüm bölge M. Ö. 630 yıllarında Medlerin yönetimine geçer. Medlerin yaklaşık seksen yıl süren idaresinden sonra Diyarbekir, 220 yıl da Pers idaresinde kalır.

BÜYÜK İSKENDER VE SELEVKUSLARIN İDARESİ...

Diyarbekir M. Ö. 330 yıllarında kısa bir dönem Büyük İskender’in hükmünde kaldıktan sonra, yaklaşık 80 yıl da Selevkoslar buraya hüküm eder.

PART VE ROMA DÖNEMİ

140 yıllarından itibaren yaklaşık 55  yıl Partların hükmüne giren Diyarbekir, 85-69 yılları arasında da Büyük Tigran’ın idaresinde kalır. M. Ö. 69 yılında Diyarbekir Romalıların (Bizanslıların) egemenliği altına girer ve zamanla Romalılar ile Partlar arasında el değiştirse de M. S. 226 yıllarına kadar onların yönetiminde kalır.

170 YILLIK SASANİ EGEMENLİĞİ

Bu tarihten sonra, yaklaşık 170 yıl Sasaniler bölgede hüküm sürer. M. S. 395 yılında bölge Roma İmparatoru ile Sasani hükümdarı arasında paylaşılır[4] ve bugünkü Kuzey Kürdistan coğrafyasının çok önemli bir bölümü Bizans İmparatorluğu idaresi altına girer.

ARAP-İSLAM EGEMENLİĞİ BAŞLAR

240 yıl Bizans yönetiminde kalan Amid/Diyarbekir ve çevresi, Ömer Bin Hattab’ın halifeliği döneminde Arap-İslam egemenliği altına girer (639) ve böylece Sasanilerin de bölge üzerindeki egemenliği son bulur.

MERVANİ YÖNETİMİ

Arap-İslam egemenliği altına giren Amid, 984 yılında Asıl adı Abdullah Hüseyin olan ve Bad adıyla bilinen Badü’l Kurdî Beni Dostık yönetimindeki Mervanilerin egemenliğine girene kadar, yaklaşık 345 yıl Arap egemenliği altında Emevi, Abbasi ve Hamdaniler tarafında yönetilmiş. Dostık, dört yıl sonra öldürüldüğünde onun yerine, yeğeni “Ebû Ali El Hasan bin Mervan-ül Kurdî, Mervanî hükümdarlığını teşkil etmiştir.”[5] Ebû Ali 997 senesinde öldürüldükten sonra yerine El Malik Ebû Mansur Said geçti. Ebû Mansur Said, 1011/12 yıllarında veziri Şîro ve Şîro’nun oğlu Felyus tarafından öldürüldü. Ondan sonra da Meyafarkin’in en uzun süreli hükümdarlığını yapacak olan Ebû Nasr Ahmed bin Mervan yönetime geçti.

Amid, yaklaşık 100 yıl Mervani yönetiminde kaldı. Mervanilerin en uzun dönemli hükümdarları Ebû Nasr Ahmed bin Mervan, 1011’de hükümdar oldu, “Nasruddevle” unvanını aldı, 53 yıl hüküm sürdü ve 29 Şevval 453 (Miladi 1062) tarihinde vefat etti.[6] “Nasruddevle Ebû Nasr Ahmed dönemi (1011-12/ 9 Kasım 1061); hakikaten bu bölgenin altın devri olmuştur. Kendisi bütün Diyarbekir bölgesi şehirlerini, bilhassa Amid (Amed) şehrini ve surlarını, Meyafarkini imar ve tahkim etmiştir.”[7] Ebû Nasr bin Mervân’ın ölümünden sonra ülke toprakları Nasır ve Saîd adlı oğulları arasında bölüşüldü ve bu bölünme nedeniyle Mervanilerin gücü zayıflamaya başladı. 1096 senesinde Dimeşk Selçukluları şiddetli bir çarpışmadan sonra bölgeyi ele geçirdi. Mervani Hükümdarlığının son bulduğu yıllarda, aynı zamanda bölgeye Haçlı seferleri de başlamıştı.

KÜRT EMİRLİKLERİ BAĞIMSIZ DEVLET GİBİYDİ

Mervaniler başta olmak üzere bu dönemde Kürdistan coğrafyasının farklı bölgelerinde egemenliğini sürdüren Kürd emirlikleri adeta birer bağımsız devlet gibiydi. Mervaniler izledikleri dış siyasetle dönemin büyük güçleri arasında varlığını sürdüren bir denge politikası izlemişler. İçerde de “Nasr ud-Dewle’nin yönetiminde Kürtler, Ermeniler / Süryani Hıristiyanlar gibi yerli halklar siyasi nüfuzlarını ve kültürel yaşamlarını geliştirme imkânı bulmuştu.

BİLİM MERKEZİ MEYAFARQİN

Meyafarqin bilim insanları için bir çekim merkezi haline gelmişti.”[8] “Mervanilerin Şark tarihindeki rolü hakkında genel olarak şu tespiti yapmak mümkündür: Hakimiyetleri süresinde Diyarbekir ülkesinde kültürel düzeyin ve kamu hizmetlerinin geliştiği, görece barışçıl bir devre yaşanmıştır.”[9]

Mervanilerin hüküm sürdükleri bölgelerde ekonomik ve kültürel açıda önemli gelişmeler sağlanmış.  Ebu Nasr Ahmed bin Mervân’ın 53 senelik hükümdarlığı boyunca hâkim olduğu topraklarda bir sulh ve asayiş devri yaşandı.

DİYARBAKIR VE MEYAFARKİN'İN YÜKSELİŞİ

Diyarbakır, Meyafarkin ve çevresindeki şehirlerin hayat seviyesi yükseldi, yeni hastaneler kuruldu, yeni kültür ve sanat eserleri meydana getirildi. “Nasruddevle, düzgün idaresi, adaleti, cömertliği ile kendisini halka çok sevdirmiş bir hükümdardı. İlim ve sanat adamlarını korur, saygı gösterir, fikirlerine değer verirdi. Bu nedenledir ki onun zamanı idaresinde Amid ve Meyafarkin, bilginlerin, şairlerin barınağı haline gelmiştir.”[10] Bu dönemde Meyafarkin ve Diyarbekir’de hastaneler yapılmış, kütüphaneler donatılmıştır. “Öyle büyük âlimler ortaya çıktı ki, her birisinin tasnif ettiği değerli eserler, bir kütüphane teşkil edecek mertebeye vardı.”[11]

ZENGİNLEŞTİRİLEN KÜTÜPHANELER

Bu dönemde oluşturulan ve zenginleştirilen çok önemli kütüphanelerden biri Meyafarkin’de ve diğeri de Amid Cami-i Kebir (bugünkü Ulu Camii)’de bulunmaktaydı. Bu kütüphanenin zenginliği ve tarihsel önemi özerine meşhur yazar Ali Emiri Amidi şöyle demektedir:

“O zamanlarda dünya medeniyetinin en ileri giden bir yüce bölgesi de Elcezire, Diyarbekir ve Kürdistan idi. İslam âleminin en kıymettar kütüphanelerinden biri de “Amid” şehrindeydi.

"1 MİLYON 40 BİN KİTAP"

Bu kütüphane, Amid şehrinin hala mevcut olan Cami-i Kebir civarında vaki olup büyük hicretin altıncı asrında mevcut miktarı, bir milyon kırk bin (1.040.000) cilt nefis ve nadir kitaplara ulaşmıştı.

Bu derece pek çok kitabın ne suretle toplanıp bir araya getirildiğine gelince; İslam’ın ilk başlarında Amid Cami-i Kebir’inde bazı dini kitaplar için bir kütüphane hazırlanmış ve ondan beşinci hicri asra kadar geçmiş melikler tarafından peyderpey genişletilmiş ve nefis kitapları teksir edildiği gibi diğer müellif ve hayır sahipleri tarafından da bir hayli çeşitli değişik kitaplar vakfedilmiştir.

Beşinci asrın başlangıcından itibaren yarım asrı geçkin Diyarbekir Meliki bulunan Ebû n-Nasır Amed’in meşhur veziri olup 437 senesinde vefat eden ilim ve edebiyatın ileri gelenlerinden olan Ebû n-Nasır Ahmed b. Yusuf el-Menazi; fazilet, kemal ve serveti sayikiyle her taraftan pek çok kitap alıp toplamakla gayret etmiş ve hatta bizzat kendisi yolculuk yaparak defaatle Bağdat, Kostantiniye ve Mısır taraflarına giderek faziletli, ehl-i hikmet ve meşhur müelliflerle sohbette bulunmuş ve oralardan dahi felsefe, astronomi, nûcum [yıldızlar], edebiyat, değişik ilim ve fenlere dair kitaplar araştırmış ve parayla satın alarak mükerrerlerini ikiye ayırmış ve mükerrer olmayanlardan dahi nefis yazılarla istinsah (kopya) ettirip gayet mahir ciltçilere cilt ve tezhip ettirdikten sonra şu nefis kitapların tümünü “Amid” ve “Meyafarkin” cami-i kebirlerinin kütüphanelerine vakfetmekle, kütüphanemiz zenginleştikçe zenginleşmişti.

Allame Kadi Ahmed b. Halikan Vefatü’l A’yan” adlı kitabında Ahmed b. Yusuf el-Menazi’nin [12] Amid ve Meyafarkin kütüphanelerine vakfettiği kitaplardan şöylece bahs ediyor:

Kendisi (Ahmed b. Yusuf el-Menazi’den bahsediyor) faziletli, şair, ilim sahibiydi. Kostantaniye’ye defalarca adam göndermiş ve pek çok kitap toplamış, sonra onları Meyafarkin ve Amid camilerine vakfetmiştir. Ve onlar şu anda mevcut olup her iki beldenin cami kütüphanelerinde “Menazi kitapları”yla bilinmektedir.

437 (M-1046) senesinde vefat eden Ahmet b. Yusuf el-Menazi’den sonra da melik ve emirler kütüphaneyi genişletmiş ve tezyininde bulunmuş, edipler, faziletli şahsiyetler ve hükema dahi nefis eserlerini bu kütüphaneye bırakarak hediye edilen kitapların mevcudu akıllara hayret verecek derecede çoğalmıştır.” [13]

EYYUBİ YÖNETİMİ BAŞLAR

Mervanilerden sonra, Diyarbekir Eyyubilerin yönetimine geçene kadar, 92 sene boyunca İnaloğulları (1097-1142) ve Nisanoğulları (1142-1183) tarafında yönetildi. Şevket Beysanoğlu, İmaddedin İsfahânî’den aktararak Amid’in Eyyubiler tarafından zaptı hakkında şu bilgileri veriyor: “17 Zilhicce (13 Nisan 1183) Perşembe günü Amid’e geldik. Şehrin surları dibinde karargâhımızı kurduk ve muhasara hazırlıklarına başladık (…)” [14]

Eyyubiler Diyarbekir’i muhasara altına aldıkları zaman şehir, Nisanoğlu Bahüddin Mesud tarafından yönetilmekteydi. “Selahaddin Eyyubi ve yanındaki müttefiki Artukoğlu Nureddin Muhammed ile birlikte Urfa kapısından şehre girdiler ve İçkale’deki emaret sarayına yerleştiler.”[15]

Tarixul Dewletul Kurd [Tarîxa Dewleta Kurdan] adlı eserin yazarı da Selahaddin Eyyubî’nin Diyarbekir’e girişini şöyle aktarmış: “Sultan, Muharrem ayında Amed’i teslim alarak Saraya yerleşti ve daha sonra Amed ve ona bağlı bölgelerin yönetimini Nurettin Muhammed Karaaslan’a teslim etti.”[16]

Eyyubiler ve onlara bağlı Mardin Artukiye hükümdarları, Diyarbekir’de eli sene hüküm sürmüşler. Bu dönemde “Hasnkeyf’de ve Diyarbekir’de pek büyük eserler ve namlarına olarak zemane bilginlerinin kıymetli yazmaları vardır.”[17]

1243/1244 yıllarında Diyarbekir 3-4 yıllık bir süreliğine Konya Selçuklularından Gıyaseddin Keyhusrev’in yönetimine geçmiş ancak ondan sonra tekrar El Melikü’l Muazzam Torınşah-î Eyyubî yönetimine geçti ve böylece Diyarbekir ve çevresi yirmi beş yıl daha Eyyubilerin yönetiminde kaldı.

Ramadi aşiretine mensup bir Kürd olan Selahaddin Eyyubî Diyarbekir’de kaldığı müddet içerisinde çeşitli etkinliklerde bulunur ve Cami-i Kebir’de bulunan büyük kütüphaneyi de ziyaret eder. Ali Emiri Amidi’nin aktarımına göre:

Selahaddin Eyyubî Hazretlerinin 579 senesinde vuku bulan Amid seferi esnasında bu kütüphanenin mevcut kitapları yukarıda beyan olduğu üzere tamamı bir milyon kırk bin (1.040.000) cilde ulaşarak gerek kitapların çokluğu, gerek nadir ve nefis kıymetli cihetleriyle dünyanın en meşhur ve en düzenli kütüphanelerinden sayılırdı."

Bugünkü günde böyle milyonluk kütüphane şöyle dursun, yüz bin cilt kitap içeren bir kütüphane yeryüzünde mevcut olmadığından bundan altı yedi asır önce yalnız Amid kütüphanesinde bu kadar enfes eserlerin mevcut olması hayrete düşürebilirse de bunun sıhhatını ve hata kitapların mevcut miktarlarını Alleme Abdurrahman Şihabüddin Ebi Şame Hazretleri; “Kitabür- Ravdetey fi Ahbari’d Devleteyn” unvanlı muteber tarihinde bizzat Yusuf, Selahaddin Eyyubi ile kütüphane ziyaretinde hazır bulunan meşhur edip ve emsalsiz katip İmadeddin İsfehani’den ve tarih-i kebir sahibi Ebi Tay’den naklen ve aynen şöyle yazıyor:

Orada büyük bir kütüphane var ve onda bir milyon kırk bin (1.040.000)  kitap mevcuttur. Allame Ebu Şame Hazretleri mevcut kitapların miktarını bu şekilde açıkladıktan sonra: “Sultan, faziletli kadi’ya kitapları hibe etti, o da seçerek yetmiş deve yükünü aldı.” ibaresini yazıyor ki o vakit Mısır, Şam ve Halep gibi ilim ve medeniyet merkezleri olan meşhur beldelerin Şeyhü’l-İslam’ı bulunan faziletli Kadi gibi bir zatın bu kütüphaneden kitap almasına ihtiyacı bir mecburiyet olması, bunda mevcut olan nadir eserlerin kıymet derecesini ve ehemmiyetini tayin eder.” [18]

Belirtilen kitap sayısında bir abartı olduğu düşünülse dahi, o tarihlerde Diyarbekir’de böyle bir kütüphanenin bulunması, bu bölgedeki fikir ve sanat hayatının ne kadar gelişkin olduğunun göstergesidir.

BU KİTAPLARA NE OLDU?

Peki bölgede emsali az bulunan böylesine zengin ve büyük bir kütüphane ne oldu, bu kitaplar nereye gitti?  Bu sorunun cevabı elbette ki çok yönlü olarak araştırılmalıdır. Ali Emiri’nin aktarımına göre, Sultan Selahaddin’in emriyle kitapların bir kısmı Mısır kütüphanesine gönderilir.

Mamafih Sultan’ın müsaadesiyle adı geçen faziletli Kadı Hazretlerinin bu kütüphaneden yetmiş deve yükü kitap seçip aldığına ve bir deve yükünün azami olmak üzere beş yüz ciltten ziyade olamayacağından, yetmiş deve yükünün nihayet otuz beş bin (35.000) cilt kitap demek olmasına ve geride daha bir milyondan fazla kitap kalmasına ve Sultan Yusuf, Selahaddin Eyyubi’nin Amid’den çıkış tarihi olan 579 senesinden 629 senesine kadar Amid şehri, Artuki melikleri ve ondan 658 senesine kadar da Eyyubî melikleri şubesinin hükümet karargâhı olup bunların her iki kısmı da ilim ve âlimleri sevenler olduklarından şu müddet zarfında dahi mezkûr kütüphanenin eksilmeyip çoğaldığı, şüpheden verasettir.”[19]

TALAN VE YIKIM...

Öyle anlaşılıyor ki geride kalan kitapların çok önemli bir bölümü de, Haçlı seferleri ve Hulagu’nun komutasındaki Moğol (1258) saldırıları-istilaları döneminde imha veya talan edilmiştir. Çünkü bu süreçte hem bölgenin geneli ve hem de Kürdistan tekrardan talan, yağma ve yıkıma uğrar. Bu gelişmeler, bölgede büyük bir ekonomik ve sosyal yıkımla birlikte, kültürel tahribat da yaratmıştır. Moğollar 1258 yıllarında Bağdat’ı işgal ettiklerinde, “Kenti yağmaladılar; okul ve kütüphaneleri yaktılar, cami ve sarayları yıktılar, yaklaşık bir milyon Müslümanı katlettiler. Sonunda bütün Abbasi ailesini halılara sarıp atlarının arkasına bağlayıp sürükleyerek öldürdüler…”[20]

Bağdat’tan Kuzey Mezopotamya’ya yönelen Moğollar, “Cizre ve Amid (Diyarbekir) bölgelerine saldırıp önlerine çıkan şehirleri işgal ettikten sonra yakıp yıktılar. Taş üzerinde taş bırakmadılar, Amid kütüphanesinde bulunan binlerce ciltlik eserleri yaktılar.”[21] “1258’den 1335’e tarihine kadar Diyarbekir, Hulagu Han’ın evlat ve mensuplarının mülkünde kaldı. Gerek Diyarbekir’in ve gerek Meyafarkin’in zaptında o kadar yıkım gerçekleştirdiler ki yerli halktan kimse kalmadı denilse mübalağa edilmemiş olur. Çünkü o vakit Diyarbekir şehirlerinin pek büyük ve en azametlisi Meyafarkin şehri idi.”[22]

Aslen Meyafarkinli olup Mısır’da yetişmiş olan Şemseddin-i Zehebî, Tarih-i İslam adlı büyük yazmasında der ki: “Yaşmut Han’ın şiddetli hücumu ve Meyafarkin hükümdarı bulunan Melik Kamil Eyyubî’nin yirmi aydan ziyade süren kararlı savunması üzerine Meyafarkin şehri öyle bir harabeye döndü ki adı geçen Melik, Yaşmut Han’a teslim olduğunda o azametli şehirde ancak yetmiş adam kalmıştı. Melik Kamil ile hayatta kalan yetmiş adam da şehit edildiler.”[23]

Tarih boyunca istilacılar ve işgalciler sadece can almakla yetinmemişler, maddi manevi üretilen ne kadar değer varsa bunları talan ve tahrip etmişler. Bu zihniyetle dönemin en büyük kütüphanelerinden biri olan, çok sayıda elyazması, nefis ve nadir kitaplarla dolu zamanın Diyarbekir kütüphanesi de talan ve tahrip edilen eserlerden biridir.

Şu büyük kütüphanenin kimler tarafından ne suretle mahv ve tahrip edildiği bahsine gelince: “654 (1256/1256) senesinde Vefeyatü’l-A’yn,ı tamamlayan cenabı İbni Halikkan, bu kitaplar hakkında; “O kitaplar şu anda iki caminin (Amid ve Meyafarkin) kütüphanelerinde mevcuttur.” Sarahatle kaydetmesine ve halbuki 672 senesinde doğan 732 senesinde vefat eden el- Melikü’l Müeyyed Ebü’l Fida Eyyubî, “Kitabü’l Muhtasar fi Ahbar’ıl-Beşer” namındaki meşhur tarihinde: “O kitaplar yakın zamana kadar her iki şehrin kütüphanelerinde mevcuttu” ibaresini yazmış olduğuna göre, o esnada zuhur eden Tatar (Moğol) büyük belasında böyle altı yedi asırlık kadim ve emsali nadir bir kütüphanenin de mahv ve yok edildiği anlaşılıyor.”[24]

Foto: Zinciriye Medresesi’nden bir kesit

“Mezkûr kütüphanenin mevkii [yeri], Cami-i Kebir’in sağ tarafında ve o mukaddes mabedin en sonundaydı. Bu kütüphane bazı üst kemerlerle Cami-i Kebir’in o taraftaki sokağı üzerinden karşı tarafa geçirilip güneyde Sipahiler Çarşısı hizasına ve sağda Zincirye Medresesi’ne kadar bir büyük harika daire meydana getirmiştir. Zaman aşımıyla bu büyük dairenin enkazı bile yok edilmiş ise de, Cami-i Şerif’in sağ tarafında şimdi mevcut olan Sarı Abdurrahman Paşa Kütüphanesi civarında sokak ortasında karşı tarafa atılmış bir taş kemer ile kemerin altındaki caddeden Sipahiler Çarşısına doğru bazı sütunlar ve kemerlerin alamet ve eseri mevcut olduğu gibi, Zinciriye Medresesi ile Cami-i Kebir arasında hala kereste ve sair eşya konulur bazı taş ve metin binalar bakidir ki, dikkat ve basiret erbabının nazarına o büyük kütüphanenin hatıralarını getirebilir.

Bu büyük kütüphaneden başka Amid şehrinde ve ona bağlı yerlerde (ilçelerde) daha başka kıymetli kütüphaneler de mevcuttu. Cümleden Amid şehrinde “Alyanal” kütüphanesi, Mardin, Hasankeyf, Meyafarkin şehirlerindeki kütüphaneler dahi dünyanın nadir kütüphanelerindendi. Hususuyla tabip Fadıl b. Ebi İsbie “Uyunü’l-Enba fi Tabakati’l Efibba” kitabında, Diyarbekir Meliki Ebu Nasır Ahmed tarafından Amid civarında bulunan Meyafarkin şehrinde, gayet büyük bir hastane ile tıp kitaplarına mahsus kıymetli bir kütüphane inşa ve ihya eylediğini yazıyor.


Şimdi değil bir milyonluk, hata yirmi bin kitabı ihtiva eden bir kütüphanemiz ve hele tabipliğe mahsus bir iki dolap dolusu kitabımız bile yok…”[25]

Foto: Mesudiye Medresesi’nden bir kesit

MERVANİ DÖNEMİ BÖLGENİN ALTIN DEVRİYDİ

Başta Ebu Nasr Ahmed olmak üzere Mervanî Kürd yönetimi dönemi, hakikatten bu bölgenin altın devri olmuştur. Kendisi bütün bölgesinin şehirlerini, bilhassa Amid şehrini ve surlarını, Meyafarkin’i imar ve tahkim ettirmiştir. Mervanilerin idaresinde Amid ve Meyafarkin, bilginlerin, şairlerin barınağı haline gelmiş ve Ali Emiri’nin söz konusu yazısında da bahsedildiği gibi büyük kütüphaneler oluşturulmuştur.

Fırat nehri ile Urmiye Gölü arasında kalan geniş bir alana hüküm eden Mervani Hanedanlığı yıkıldı ancak Mervaniler yok olmadı. “Mervaniler zaman içinde evrim geçirerek, başkentleri Bitlis olan Rozhakiler (Rojki) adını alırlar.”[26]

Diyarbekir, 1359-1394 tarihleri arasında Akkoyunlu ve Karakoyunlular tarafında yönetilir. Bu tarihten sonra Anadolu bir bütün olarak Timur-i Leng’in istilasına uğrar. Timur Leng 1402’de Ankara civarlarında Osmanlı kuvvetlerini büyük bir yenilgiye uğratarak Sultan Beyazıt’ı esir alır. Aynı dönemde Timur,  Diyarbekir’i kuşatıp, Karakoyunlu yönetimine de son verir ve buradan Şam’a gittiğinde yönetimi tekrar Akkoyunlulara bırakır.

Böylece Diyarbekir 1401’den 1507 tarihine kadar Akkoyunluların yönetiminde kalır.

XV. yüzyılın başında Moğol Tatarları'nın bölgede gerçekleştirdikleri terör, katliam, tahrip ve talandan sonraki en büyük yıkımlardan biri de Şah İsmail-i Safevi’nin Diyarbekir’e hüküm ettiği dönemde yaşanmıştır. Diyarbekir birçok yönüyle stratejik bir özeliğe sahip olduğu için, Şah İsmail buranın mutlak bir şekilde kendi kontrolünde olmasını istiyordu.

Bu amaçla; “Eniştesi Mehmet Han’ı şehrin yöneticisi olarak tayin ediyor. Halkın bu tayine karşı çıkması özerine, Şah İsmail büyük bir kuvvet ile Kürdistan ve ona bağlı yöreleri yıkım ve soykırıma tabi tutuyor. 913 (1508) senesinde Amid şehrini ele geçirip, karşı koyanlardan tüm eşraf ve hanedanları öldürüyor ve eniştesini Amid’in hâkimi ve bütün Kürdistan’ın valisi olarak tayin ediyor.”[27]

İşte bu ve benzeri istila hareketleri, bölgedeki maddi zenginliklerle birlikte kültürel ürünleri de yok etmiştir. Benzer bir kültürel katliam da Osmanlı döneminde, 5 Temmuz 1655 senesinde Melik Ahmet Paşa tarafından Bitlis Miri Abdal Han üzerine yapılan seferde yaşanmıştır.

Evliya Çelebi’nin aktarımına göre, kendisi de bir yazar olan Abdal Han’ın yetmiş altı adet kendi telifi kitabı ve çok zengin bir kütüphanesi vardı.[28]

Bu kanlı savaştan sonra Diyarbekir yönetimi Şah İsmail-i Safevî’ye geçti ancak Şah İsmail’in bölgedeki egemenliği fazla sürmedi. 1514’teki Çildêran (Çaldıran) Savaşı’nda Kürtlerle Osmanlı yönetimi arasında yapılan bir anlaşmayla Sünni Kürdlerin desteğini alan Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail’i bozguna uğratır. 

Bu tarihten sonra Osmanlı yönetimine katılan Kürdistan bölgesi, yaklaşık üç yüz yıl devam eden özerk yerel hükümetler ve mirlikler şeklinde kendi kendini yönetmiştir. (Makale: Seid Veroj | ZERnews | 01.01.2018)

KAYNAKLAR:

[1] Nusret Aydın, Diyarbekir ve Mırdasiler Tarihi (Piran- Gîl-Çermog-Pale), s. 23, Avesta Yayınları, İstanbul, 2011

[2] Şevket Beysanoğlu, Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi, s. 55, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları, Ankara, 2003

* Tarihte Nihriya ve Nairi olarak da adlandırılan Nirib: Diyarbekir’e bağlı Hani kazasının kuzey ve kuzeybatısında yer alan bölgenin adıdır, bir dizi köylerden ibaret olup Kürtçe “Nêrib” şeklinde telaffuz edilir. Bugün bölgede yer alan köylerin isimleri: 1- Nêriba Axan, 2-Nêriba Çûlagan, 3- Nêriba Melîkan, 4- Nêriba Alîyan, 5- Nêriba Wisifan, 6- Nêriba Cimsatan, 7- Nêriba Topalan

[3] Şevket Beysanoğlu, Age., s. 62

[4] Şevket Beysanoğlu, Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi, s. 117, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sanat Yayınları, Ankara, 2003

[5]  Ali Emiri, Diyarbekir Vilayetinin Tarihçesi, War dergisi, sayı: 9, s. 105, Diyarbakır, Payîz-Zivistan 2000

[6] İbn’ül Erzak, Mervanî Kürtleri Tarihi, s. 65-66, Koral Yayınları, Çev. M Emin Bozarslan, İstanbul

[7] Şevket Beysanoğlu, Age., s. 212

[8] Thomas Ripper, Diyarbekir Mervanileri: İslami Ortaçağ’da bir Kürt Hanedanı, s. 15, Avesta Yayınları, İstanbul, 2012

[9] Thomas Ripper, Age., s. 18

[10] Şevket Beysanoğlu, Age., s. 212

[11] Ali Emiri Amidî, Amid-i Sevda, no: 3, s. 33-39, 10 Mart 1325 [23 Mart 1909] Diyarbekir-El Cezire/Mesopotamie

[12] Yusuf el-Menazî’nin asıl adı Ebû Nasr El- Menazî’ydi ve aslen Menazgirdli olduğu için memleketinin adının ilk yarısına izafetle kendisine “Menazî” denmiştir. Kendisi yetenekli bir şair olup birkaç defa elçi olarak Konstantiniye gidip Rum kralıyla da görüşmüştür.

[13] Ali Emiri Amidî, Age., s. 33-39

[14] Şevket Beysanoğlu, Age., s. 296

[15] Şevket Beysanoğlu, Age., s. 298-99

[16] Mihemed Layê Brahîm Layê Mihemed Layê Ebû L-Fewris Ebdulezîzê Ensarî yê Xerzecî, Tarîxa Dewleta Kurdan, Wergera ji Erebî: M. Emîn Narozî, r. 68, Weşanên Azad, Mersin, 2015

[17] Ali Emiri, Diyarbekir Vilayetinin Tarihçesi, War dergisi, sayı: 9, s. 107, Diyarbakır, Payîz-Zivistan 2000

[18] Ali Emiri Amidî, Age., s. 33-39

[19] Ali Emiri Amidî, Age., s. 33-39

[20] Arthur Goldschmidt JR.-Lawrence Davidson, Kısa Ortadoğu Tarihi, s. 144, Doruk Yayınları, İstanbul, 2008

[21] Nusret Aydın, Diyarbekir ve Mırdasiler Tarihi (Piran- Gîl-Çermog-Pale), s. 204, Avesta Yayınları, İstanbul, 2011

[22] Ali Emiri, Diyarbekir Vilayetinin Tarihçesi, War dergisi, sayı: 9, s. 108, Diyarbakır, Payîz-Zivistan 2000

[23] Ali Emiri, Age., s.108

[24] Ali Emiri Amidî, Age., s. 33-39

[25] Ali Emiri Amidî, Age., s. 33-39

[26] Mehrdad R. Izady, Kürtler, s. 107, Doz Yayınları, İstanbul, 2004

[27] Ali Emiri, Yavuz Sultan Selim Han Hazretleri Tarafından Amid Şehrinin Fethi ve Egemenlik Altına Alınması (Amid-i Sevda, 7 Şubat 1907), çeviren: A. Uçaman, Kovara War, no: 1, s. 57, İstanbul, Yaz 1997

[28] Evliya Çelebi, Seyahatname, 4. Cilt, haz: S. A. Kahraman-Yücel Dağlı, Yapı Kredi Yayınları, 2001

SEİD VEROJ'UN DİĞER MAKALELERİ İÇİN BURAYI TIKLAYIN

YAZAR MAKALELERİ İÇİN BURAYI TIKLAYIN

YORUMLAR

$show=phone

| YENİ HABERLER_$type=blogging$count=24$color=red$pg=1$show=post$h=140

Ad

1 Eylül Barış Mitinleri,2,1. Dünya Savaşı,1,10 Ekim Gar Patlaması,2,10 Kasım,1,1071,1,11 Eylül Devrimi,1,12 Eylül Darbesi,4,148. Liste,1,15 Temmuz,13,16 Ekim,7,17-25 Aralık,1,24 Haziran Seçimleri,4,28 Şubat,1,3.Dünya Savaşı,1,3.Havalimanı,13,30 Ağustos Menüsü,1,30 Eylül,1,30 Eylül Seçimleri,12,4 Kasım Darbesi,3,5 Kasım,2,700.Hafta,4,A Haber,2,A101,1,AA,2,Aachen Maliyesi,1,Aaron Stein,1,AB,10,AB Ordusu,1,Abadi,2,ABD,551,ABD Adalet Bakanlığı,1,ABD Büyükelçiliği,1,ABD Ordusu,1,ABD Yaptırımları,10,Abdulfettah Sisi,2,Abdulkadir Karaduman,1,Abdulkadir Selvi,5,Abdullah Gül,1,Abdullah Öcalan,10,Abdurrahman Dilipak,2,Abdurrahman Gök,1,Abdülhamit Gül,1,Abdülhamit Han,1,Abdülkadir Selvi,11,Abdülkerim Saruhan,1,Abdüllatif Şener,3,Abid Şemdin,1,Abo Chicho,1,Abu Ali Hasan,1,Açıklama,97,Açlık,1,Açlık Grevi,2,Açlık Orucu,1,Açlık Sınırı,1,Adalet,1,Adalet Bakanlığı,2,Adalet ve Demokrasi Koalisyonu,2,Adana,5,Aday,5,Adaylık,1,Adıyaman,3,Adil Abdulmehdi,27,Adil Murat,1,Adli Yıl,1,Adnan Hüseyin,1,Adnan Oktar,5,Adolf Hitler,1,Af,14,Af Örgütü,2,Afganistan,7,Afram İshak,1,Afrika,4,Afrin,62,Afrin Yerel Meclisi,1,Agos,1,Agos Gazetesi,1,Ağır Ceza,1,Ağlama Dersleri,1,Ahlak,1,Ahmed Askeri,1,Ahmed Halil,1,Ahmet Davutoğlu,4,Ahmet Haci Raşid,1,Ahmet Hakan,11,Ahmet Halan,1,Ahmet Kaya,3,Ahmet Kural,1,Ahmet Şık,3,Ahmet Tahir Mustafa,1,Ahmet Takan,3,Ahmet Türk,6,Ahraruş Şam,1,Ahvaz,4,AIVD,1,AİHM,8,Aile,1,Ajan,2,Ak Parti,9,Akademi,1,Akademisyen,1,Akdamar Adası,1,Akdeniz,3,Akif Hamzaçebi,1,Akit Tv,2,AKP,185,Al Jazeera,1,Alaattin Çakıcı,3,Aldar Xelil,6,Aleksandr Lavrentyev,1,Aleksis Çipras,1,Aleviler,2,Alevilik,3,Aleyna Tilki,1,Alıkoyma,2,Ali Babacan,1,Ali Ekber Salihi,1,Ali Erbaş,2,Ali Hasan,1,Ali Haydar,2,Ali İhsan Karahasanoğlu,1,Ali Javanmardi,3,Ali Laricani,1,Alican Önlü,1,Alişan,1,Aliye Cihandide,1,Alkol,2,Almanya,61,Alparslan Kuytul,1,Altın,1,Altın Kuvvetler,1,Altun Kuvvetleri,1,Amasya,1,Ambargo,4,Amed,2,Amed Ahmed,1,Amed Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası,1,Amedspor,6,Amerika,31,Amerika Bayrağı,1,Amerika Birleşik Devletleri,8,Amerika Kongresi,1,Amerikanın Sesi,1,Amine Kadiri,1,Amjad Hossein Panahi,1,Ammar Hakim,1,Amude,2,Amude Sineması,1,Ana Akım Medya,1,Anaakım Medya,2,Anadilde İbadet,1,Anadolu,1,Anadolu Ajansı,1,Analiz,2,Anatoliy Antonov,1,Anavatan Partisi,1,Anayasa,4,Anayasa Mahkemesi,3,Anbar,3,Andımız,4,Andrew Brunson,52,Andrey Novikov,1,Android,1,Andy-Ar,1,Angela Merkel,6,ANHA,2,Anıtkabir,1,Ankara,30,Ankara Barosu,1,Ankara Büyükelçisi,1,Ankara Gar Saldırısı,1,Ankara Garı,2,Ankara Valiliği,1,Anket,21,Anlaşma,3,Anma,2,Anna Politkovskaya,1,Anne,1,Antalya,1,Antiterör,1,AP,3,Apê Musa,1,Apple,2,Ara Güler,1,Arama,1,Arap,1,Arap Aşiretleri,2,Arap Birliği,1,Arap Medyası,1,Arap Ülkeleri,2,Araplar,16,Araplaştırma,2,Aras Şeyh Cengi,1,Araştırma,4,Arda Turan,4,Ardahan,1,Arıcılık,1,Arjantin,2,Arkeoloji,1,Arpa,1,Artuklu,1,Asayiş,3,Asgari Ücret,2,Asimilasyon,2,Asker,10,Askeri Araç,2,Askeri Devriye,2,Askeri Meclis,1,Askeri Sevkiyat,4,Askeri Tatbikat,4,Askeri Tören,3,Askeri Üs,8,Askeri Yardım,2,Asliye Hukuk Mahkemesi,1,Asrın Hukuk Bürosu,1,Astana Zirvesi,1,Aşiretler,2,Atama,4,Atanmayan Öğretmenler,1,Atatürk,5,Atatürk'e Hakaret,3,Atatürkçülük,1,Ateizm,4,Atilla Taş,1,Atom Bombası,1,Avam Kamarası,1,Avan Necmeddin,1,Avesta Yayınları,2,Avidgor Liberman,1,AVM,1,Avrupa,12,Avrupa Birliği,25,Avrupa Komisyonu Parlamenterler Meclisi,1,Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi,1,Avrupa Parlamentosu,1,Avukat,1,Avustralya,2,Avusturalya,1,Avusturalya Marşı,1,Avusturya,1,Ay,1,Ayakkabı,2,Ayaklanma,1,Ayasofya,1,Aydın,1,Aydınlık,1,Ayetullah Ali Hamaney,12,Ayetullah Ali Sistani,5,Ayetullah Humeyni,1,Ayhan Bilgen,8,Aykut Erdoğdu,2,AYM,3,Ayn İsa,1,Ayrılık,1,Ayşe Acar Başaran,8,Ayşe Çelik,1,Ayşe Hiso,1,Ayşegül Akgün,1,Azad Barış,1,Azerbaycan,5,Azeriler,1,Azez,2,Aziz Sancar,2,Badinan,1,Bafil Talabani,1,Bağdadi,2,Bağdat,8,Bağımsız Devletler Topluluğu,1,Bağımsızlık,6,Bahman Ghobadi,1,Bahoz,1,Bahoza,2,Bahreyn,4,Bahtiyar Ali,1,Bakanlık,2,Bakırköy Cezaevi,1,Bakur,1,Bal,1,Balistik Füze,4,Balkanlar,1,Bamerni,1,Bangladeş,1,Bankacılık,3,Baraj,1,Barcelona,1,Barış,5,Barış Akademisyenleri,1,Barış Anneleri,2,Barış Atay,7,Barış Gücü,1,Barış Mitingi,3,Barış Yarkadaş,1,Barrack Obama,2,Bartın,1,Barzan,1,Barzani,2,Barzani Hareketi,1,Barzaniler,1,Basın,5,Basın Açıklaması,1,Basra,23,Basra Körfezi,3,Basra Valisi,1,Başak Demirtaş,4,Başaran Holding,1,Başbakan,4,Başik,1,Başkan Erdoğan,1,Başörtüsü,1,Başur,2,Batı Kürdistan,6,Batman,6,Bavyera,1,Bay Kürt,1,Bayram,1,BBC,5,BBP,2,BDDK,1,BDT,1,Bebek,1,Bedel Boseli,4,Bedel Encu,1,Bedelli Askerlik,17,Bediüzzaman,1,Begerd Dilşad Talabani,1,Behdinan,1,Behram Kasımi,4,Behruz Çomani,1,Bekir Bozdağ,2,Bekir Kaya,2,Bekir Pakdemirli,2,Belçika,2,Belediye,2,Belediye Başkanı,2,Belgesel,1,Belh,1,Beluc,1,Belucistan,4,Benyamin Netanyahu,4,Beraat,1,Berat Albayrak,20,Berhem Salih,38,Beritan,1,Berkay,4,Bernard Henri Luvy,1,Bernard Hevi Levy,1,Besna Tosun,1,Beşar Caferi,1,Beşar Esad,17,Beşir Haddad,1,Beta Ayakkabı,1,Beyaz Miğferler,1,Beyaz Saray,5,Beyaz Tv,1,Bîblîyografyaya Kirmanckî (Zazakî),1,Bienal,1,Bienale,1,Bilal Erdoğan,1,Bilgi,2,Bilim,14,Bilim İnsanları,4,Binali Yıldırım,7,Biradost,1,Birakuji,1,Birkar Koçer,1,Birlik,1,Birma,1,Bismil,1,Bitcoin,2,Bitkiler,2,Bitlis,3,Biyometri,1,Bloomberg Markets,1,BM,33,Bokan,1,Boks,2,Bombalı Saldırı,3,Boykot,2,Bozkurt İşareti,1,Brain Hook,1,Brent Petrol,1,Brett Mcgurk,8,Brezilya,2,Britanya İşçi Partisi,1,Brunson,4,Buğday,1,Burhan Kuzu,2,Bursa,2,Bülent Arınç,4,Bülent Parlak,1,Bülent Turan,1,Büst,1,Bütçe,6,Büyük Kürdistan,1,Büyükelçi,1,Cabbar Yaver,1,Cambridge Üniversitesi,1,Camii,3,Can Dündar,10,Canlı Bomba,1,Casusluk,1,CDU,1,Celal Şengör,2,Celal Talabani,6,Celevla,1,Celp Dönemi,3,Cemal Abdulnasır,1,Cemal Enginyurt,2,Cemal Kaçıkçı,12,Cemal Kaşıkçı,52,Cemevi,1,Cemil Bayık,9,Cenaze,1,Cenaze Töreni,1,Cenevre,3,Ceng Sağnıç,1,CENTCOM,2,Cerablus,3,Ceyş el Adl,1,Ceza,2,Cezaevi,17,Cezaevleri,1,Cezayir,1,Cezire Kantonu,1,Chael Sonnen,1,Charles Aznavour,1,Charles Baudelaire,1,CHP,91,CIA,4,Cihan Aydın,1,Cihan Kolivar,1,Cihangir Haciyev,1,Cihangir İslam,6,Cihatçı Gruplar,4,Cinayet,4,Cinderes,2,Cinsel İlişki,1,Ciwan Mustafa,1,Cizire Kantonu,1,Cizre,3,Cizre Fırtınası,7,Cizre Kantonu,1,CNN,1,CNN International,1,CNPS,1,CPT,1,Cristiano Ronaldo,2,Cuma Namazı,3,Cumartesi Anneleri,6,Cumhur İttifakı,9,Cumhurbaşkanı,13,Cumhurbaşkanı Adayı,3,Cumhurbaşkanlığı,6,Cumhurbaşkanlığı Külliyesi,2,Cumhuriyet,1,Cumhuriyet Gazetesi,10,Cumhuriyet Vakfı,1,Cumhuriyetçiler,1,Cübbeli Ahmet,2,Cüppeli Ahmet,1,Çağdaş Edebiyat,1,Çağdaşlık,1,Çağlayan Adliyesi,1,Çamur,1,Çarşema Sor,1,Çatışma,18,Çav Bella,4,Çekilme,1,Çerkesler,1,ÇHD,2,Çıplak Arama,1,Çiftçiler,2,Çile,1,Çilê Havinê,1,Çin,30,Çocuk,3,Çocuk işçi,1,Çocuk İşçiler,1,Çocuklar,4,Çoğunluk Hükümeti,1,Çopi Fettah,1,Çözüm Süreci,6,Çukurca,1,DAEŞ,1,Danıştay,9,Danimarka,1,Darbe,3,DARPA,1,Dava,18,Dava Partisi,1,David Hockney,1,David Pollock,1,DBP,3,Deistler,1,Deizm,2,Deizm Derneği,1,Demet Akalın,1,Demirci Kawa,1,Demirören Grubu,2,Demirtaş,1,Demiryolu,1,Demografi,2,Demokrasi,3,Demokratlar,1,Deney,1,Dengbej,1,Dengir Mir Mehmet Fırat,1,Denis Mukwege,3,Deniz Baykal,1,Deniz Yücel,1,Deniz Zeyrek,2,Deprem,4,Derbendîxan,1,Dergi,1,Dernekler,1,Dersim,5,Deryas û Laşekan,1,Destek,6,Devir,1,Devlet Bahçeli,45,Devlet Bakanı,1,Devlet Kurumları,1,Deyrezzor,38,DGM,1,DHKP/C,1,Dış Borç,1,Dış Güçler,1,Dış Siyaset,9,Dışişleri Bakanlığı,1,Dihok,1,Din,20,Dindar,2,Dirayet Dilan Taşdemir,1,Diriliş Ertuğrul,1,Disiplin Cezası,1,Diyala,2,Diyanet,2,Diyanet İşleri,5,Diyar Berwari,1,Diyarbakır,53,Diyarbakır Barosu,4,Diyarbakır Barosu Başkanı,1,Diyarbakır Cezaevi,1,Diyarbakır Kitap Fuarı,2,Dmitry Peskov,1,DNA,1,Doğa,2,Doğa Felaketi,1,Doğal Ürünler,1,Doğalgaz,2,Doğu Anadolu Bölgesi,1,Doğu Kürdistan,22,Doğu Perinçek,6,Doğu Suriye,1,Doğum,3,Dolandırıcılık,1,Dolar,36,Domates,1,Domuz Gribi,1,Dona,1,Donald Trump,84,Dougla Siliman,1,Döviz,11,Dr. Quantum,1,Dr. Rewaz Fayeq,1,DSG,151,DSM,31,DTK,3,Dubai,1,Duhok,5,Duhok Üniversitesi,1,Duran Kalkan,9,Durand Hattı,1,Dursun Çiçek,2,Duruşma,3,Düğün,2,Dünya,34,Dünya Basını,1,Dünya Doğayı Koruma Vakfı,1,Dünya Ekonomi Fonu,1,Dürziler,1,DW,1,DYP,1,E-devlet,1,Ebru Gündeş,2,Ebu Adil,2,Ebu Bekir Efendi,1,Ebu Çiço,1,Ecstasy,1,Edebiyat,5,Edebiyat Ödülleri,1,Edinburh,1,Edip Yüksel,2,Edirne,2,Edirne Cezaevi,2,Ege Denizi,1,Eğitim,30,Eğlence,1,Ehmedê Mala Musa,1,Ehmedê Xanî,1,Ekmek,3,Ekmek Kuyruğu,1,Ekoloji,2,Ekonomi,212,Ekonomik Kriz,21,Ekrem Ahmed,1,El Bab,1,El Bukemal,1,El Kaide,2,El Kaim,1,El Nusra,3,El Suse,1,El Vataniyye,1,El-Bukemal,1,El-Meyadin,1,El-Nusra,2,Elazığ,1,Elektrik,1,Elektrik Kabloları,1,Elementler,1,Eleştiri,3,Elin Ersson,1,Eliot Engel,1,Elisabetta Trenta,1,Emce Huseyn Penahi,1,Emek,3,Emek ve Demokrasi Platformu,1,Emeklilik,2,Emine Erdoğan,1,Emine Umer,2,Emmanuel Macron,16,Emniyet,1,Endêşe,1,Endonezya,1,Enerji,7,Enfal,1,Enfal Harekatı,1,Enflasyon,10,Engin Altan Düzyatan,1,Enis Berberoğlu,5,ENKS,15,ENSAR Vakfı,1,Enver Yılmaz,1,Erbil,30,Erbil Kitap Fuarı,2,Erdem Gül,1,Erdoğan,5,Eren Erdem,2,Eric Pahon,1,Erkan Baş,7,Erken Seçim,1,Ermeni Soykırımı,1,Ermeniler,3,Ermenistan,2,Ersin Turhan,1,Erşad Salihi,1,Ertuğrul Kürkçü,3,Esad,5,Esed Adani,1,Esir,1,Eskişehir,2,Esma Esad,1,Esnaflar,1,Eşkan,1,Eşref Fakıbaba,1,Etiyopya,1,Euro,11,Ev,1,Ev Hapsi,4,Evanjelik,1,Evrensel,1,Evrim,1,Eyalet,1,Eylem,6,Eymen Şemeri,1,Ezan,2,Ezdihan,1,Ezidi,4,Ezidiler,6,F-16,1,F-22,1,F-35,3,Facebook,1,Faik Öztrak,1,Faili Meçhul,1,Faiz,4,Fakirlik,1,Falling Stars,1,Farsça,1,Farz,1,Faşizm,4,Fatih Mehmet Maçoğlu,3,Fatih Portakal,3,Fatma Bostan Ünsal,1,Fatma Kurtalan,1,Fazıl Berwari,1,Fazıl Mirani,4,Federalizm,4,Federasyon,1,Federica Mogherini,1,Fehim Taştekin,2,Fehmi Tosun,1,Ferhat Aktaş,1,Ferhat Tunç,3,Ferit Eseserd,1,Ferman,1,Fethullah Gülen,7,Fetih,1,Fetih Koalisyonu,1,FETÖ,29,Fettullah Gülen,1,Feylak'uş Şam,1,Fezleke,1,FHKC,1,Fıntık,1,Fırat Bölgesi,1,Fırat Kalkanı,1,Fırat'ın Doğusu,17,Fırın,2,Fırtına,1,Fields Madalyası,1,Figen Yüksekdağ,4,Filipinler,1,Filistin,7,Filiz Kerestecioğlu,1,Film,1,Film Festivali,2,Financial Times,1,Firar,2,First Lady,1,Fitch Ratings,5,Fizik,1,Foreign Affairs,1,Fotoğrafçı,1,FOX TV,3,Francis Fukuyama,1,Frank-Walter Steinmeier,1,Fransa,47,Friedrich Ebert,1,Fuad Eliko,1,Fuad Hüseyin,12,Fuad Masum,2,Fuat Hüseyin,5,Fuat Masum,4,Furkan Vakfı,1,Futbol,12,Füze,3,Fyodor Yemelyanenko,1,G,1,Galatasaray Lisesi,1,GAP,1,Garantör Ülkeler,1,Gardiyan,1,Garo Paylan,1,Gazeteci,13,Gazeteciler,4,Gazetecilik,3,Gazeteler,3,Gaziantep,2,Gazze,2,Gelo İsa,2,Gemi,1,Genel Grev,7,Genel Seçimler,3,General,2,Geng Şuang,1,Geniş Kapsamlı Meclis,1,Gerry Rice,1,Gezi,3,Ghassan Kadi,1,Gıda,4,Gıda Fiyatları,1,Gire Spi,8,Girê Spî,6,Girespi,1,Gizem,1,Gizli Tanık,1,Golan Tepeleri,1,Golshifteh Farahani,1,Google,1,Goran,8,Goran Hareketi,19,Göç,7,Göçmen,1,Görüşme,7,Gözaltı,13,Grev,4,Gulan Avcı,1,Gurme,1,Gülnaz Karataş,1,Gültan Kışanak,4,Gümrük,1,Günay Kubilay,3,Gündem,52,Güneş Enerjisi,1,Güney Afrika,2,Güney Asya,1,Güney Kore,6,Güney Sudan,1,Güneydoğu Anadolu Bölgesi,2,Gürsel Tekin,1,Güvanlik,1,Güven,1,Güvenlik,446,Güvenlik Soruşturması,1,Güvenlik Zirvesi,1,Haber,1,Haber Türk Gazetesi,1,Habertürk,1,Habib Nurmuhammedov,1,Hac,1,Haci Omeran Sınır Kapısı,1,Hacin,7,Haciz,1,Hadi Amiri,9,Hain,1,Hajin,5,Hak İhlalleri,1,HAK-PAR,3,Hakan Albayrak,1,Hakan Atilla,2,Hakaret,2,Hakimullah Mesud,1,Hakkari,8,Halebce,2,Halep,2,Halkbank,3,Halkevleri,1,Haluk Levent,1,Haluk Pekşen,1,Hamas,2,Hambach Ormanı,2,Hamdi Ulukaya,1,Hami Aksoy,1,Hamide Yiğit,1,Hamilelik,1,Hamilelik Testi,1,Hamrin Dağı,2,Hanekin,3,Hangaw,1,Hani,2,Hapis Cezası,5,Hapishane,2,Haras el-Din,1,Harita,1,Harper Nielsen,1,Harran Üniveristesi,2,Harun Yahya,1,Hasan Nasrallah,2,Hasan Ruhani,9,Hasan Sivri,1,Hasankeyf,1,Haseke,4,Hastalık,1,Hastane,1,Haşdi Şabi,30,Hatay,4,Hatice,1,Hatice Cengiz,2,Hava Durumu,1,Hava Saldırısı,5,Hava Savunma Sistemi,3,Havaalanı,6,Havayolu,1,Havice,1,Havuz Medyası,3,Hawarî Kurd,1,Hayata Dönüş,1,Hayati Yazıcı,1,Haydar Abadi,18,Haydar Şeşo,1,Haymana,1,Hayrullah Abdulkerim,1,Hayvanlar,3,Hazine Bakanlığı,5,HDK,8,HDKA,3,HDP,227,HDP Kadın Meclisi,1,HDP Şanlıurfa 2. Olağan Kongresi,1,Heather Nauert,3,Hecin,3,Hediye,2,Heiko Mass,4,Hejin,1,Helikopter,3,Hemin Hawrami,3,Hendek,3,Hendrên Muhammed,1,Hengaw,1,Hesen Mihemed Elî,1,Hevi Mustafa,2,Hewreman,1,Heyet Tahrir Şam,3,Heykel,4,HHB,1,Hıncal Uluç,2,Hıristiyanlar,3,Hıristiyanlık,1,Hırsızlık,1,Hidayet Abdullahpur,1,Hilal Cebeci,4,Hillary Clinton,2,Hindistan,9,Hiper Enflasyon,1,Hipersonik Füzeler,1,Hisse,1,Hîwa Xizirî,1,Hizan,1,Hizbullah,9,Hollanda,3,Hortum,1,Hoşyar Siveyli,1,Hotiç,1,HPG,2,Hrant Dink,2,HSK,1,HTŞ,1,Hukuk,9,Hulusi Akar,15,Humus,1,Husiler,1,Huzistan,4,Hüda-Par,5,Hükümet,12,Hürriyet,1,Hürriyet Gazetesi,5,Hüseyin Avni Mutlu,1,Hüseyin Kaçmaz,1,Hüsnü Mahalli,1,Hüsnü Ordu,1,Iğdır,1,Ilısu Barajı,1,Imer Kalo,1,IMF,8,Instagram,3,INTERPOL,4,Iphone,3,Irak,307,Irak Başbakanı,5,Irak Cumhurbaşkanı,28,Irak Federal Polisi,1,Irak Federal Yüksek Mahkemesi,1,Irak Halkları,1,Irak Hava Kuvvetleri,2,Irak Meclis Başkanı,1,Irak Meclisi,1,Irak Ordusu,9,Irak Petrol,1,Irkçı,2,Irkçılık,5,ISNA,1,IŞİD,130,İbadet,1,İbrahim Ayhan,5,İbrahim Biro,3,İbrahim Caferi,1,İbrahim Halil Baran,3,İbrahim Halil Gümrük Kapısı,1,İbrahim Halil Sınır Kapısı,1,İbrahim Kalın,7,İbrahim Sediyani,1,İç Savaş,5,İçişleri Bakanlığı,7,İdam,22,İddia,14,İddianame,1,İdlib,170,İdlip,1,İdris Baluken,1,İdris Mahmudzade,1,İfade,2,İflas,2,İHA,3,İhbar,1,İHD,2,İhlal,1,İhracat,2,İhraç,1,İhsan Eliaçık,1,İhsan Şenocak,1,İki Faktörlü Kimlik Doğrulaması,1,İl-20,3,İlam,1,İlber Ortaylı,2,İletişim,1,İlginç,8,İlginç Haberler,1,İlham Ahmed,2,İlhan Omar,1,İmam,2,İmam Hatip Lisesi,1,İmam Taşçıer,1,İmar Affı,1,İmralı,3,İmralı Notları,1,İncirlik Üssü,2,İnfaz,1,İngiltere,24,İnsan Dışkısı,1,İnsan Hakları,25,İnsan Hakları Derneği,2,İnsan Hakları İhlalleri,15,İnsani Koridor,1,İnsanlık Suçu,1,İnsansız Hava Aracı,1,İnşa Koalisyonu,3,İnşaat-İş,1,İnternet,3,İntikam,1,İOS,1,İphone,1,iPhone Xr,1,iPhone Xs,1,iPhone Xs Max,1,İran,292,İran Büyükelçiliği,1,İran Devrim Muhafızları,9,İran Pasdarları,4,İran Rejimi,4,İrfan Kerküklü,2,İrlanda,2,İshak Sağlam,1,İskoçya,2,İslam,12,İslam Alimleri,1,İslam Dünyası,1,İslam Kardeşliği,1,İslamabad,1,İslamcılık,1,İslami Aşırı Gruplar,1,İsmail Beşikçi,11,İsmail Cem Halavurt,1,İsmail Devrim,2,İsmail Hurmali,1,İsmail Metin Temel,1,İsmail Metin Temelli,1,İsmet Yüce,1,İspanya,5,İsrail,48,İstanbul,48,İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı,2,İstanbul Büyükşehir Belediyesi,1,İstanbul Kürt Enstitüsü,1,İstasyon Meydanı,1,İstatistik,1,İstifa,10,İstihbarat,1,İsveç,5,İSveç Parlamentosu,1,İsviçre,2,İş Bankası,5,İş Kazaları,2,İşçi,1,İşçi Partisi,1,İşçiler,7,İşid,1,İşkence,5,İşsizlik,5,İtalya,2,İtlaat,4,İttifak,22,İttlaat,1,İYİ Parti,38,İzmir,8,İzzet Abdulaziz,1,Jacob Kirkegaard,1,James Jeffrey,12,James Mattis,2,Jan Kubil,1,Jane Marriott,1,Japonya,6,JDP,1,Jens Stoltenberg,1,Jim Carrey,1,Jim Mattis,2,JİT,1,JİTEM,2,John Bolton,4,John Ging,1,John Sullivan,2,John Wilkes,1,Jon Wilks,1,Jordan Random,1,Joseph Anderson,1,Joseph Dunford,3,Joseph Votel,1,JÖH,2,Justin Trudeau,2,K24,1,Kabil,1,Kabine Toplantısı,1,Kaçakçılık,2,Kadıköy,1,Kadın,2,Kadın Hakları,1,Kadınlar,7,Kadir kasırga,1,Kadir Topbaş,2,Kahraman,1,Kahvaltı,1,Kahve,1,Kamçı Cezası,1,Kamışlo,4,Kamiran Haco,1,Kamişlo,1,Kanada,4,Kanal,1,Kanal D,1,Kandil,2,Kanser,1,Kanun,2,Kanun Devleti,1,Kara Para,1,Karadeniz,1,Karar Gazetesi,1,Karargah,1,Karikatür,1,Karlov,1,Kars,1,Karşı Gazetesi,1,Karwan Haşim,1,Kasım Süleymani,8,Kasırga,1,Kaşar Bank,1,Katalonya,3,Katar,9,Kathryn Mayorga,1,Katılım Bankaları,1,Katılım Oranları,2,Kati Piri,1,Kavga,3,Kavmiyetçilik,1,Kawa Azizi,1,Kayhan Kalhor,1,Kayıp,3,Kayseri,2,Kayseri Belediyesi,1,Kayyım,4,Kayyum,11,Kaza,9,Kazak Pen,1,Kazakistan,1,KCK,6,KDP,103,KDP-İ,6,KDP-S,2,KDSP,1,Kedicikler,1,Kehanet,1,Kelime,1,Kelly Berneado,1,Kemal Ahmednejad,2,Kemal Göktaş,2,Kemal Kılıçdaroğlu,16,Kemal Kurkut,2,Kemal Öztürk,1,Kemalizim,1,Kemalizm,2,Ken Loach,1,Kenan Evren,1,Kenevir,1,Kepenk Kapatma,1,Kerbela,2,Kerim Dawid Köyü,1,Kerim Has,1,Kerim Husami,1,Kerim Şengari,1,Kerkük,62,Kerkük Güvenli,1,Kerkük Meclis Başkanı,1,Kerkük Tarihi,1,Kerkük'ün İşgali,1,Kermes,1,KGB,1,KHK,2,Kıble,1,Kınama,4,Kıpti,1,Kırgızistan,2,Kırsal Alan,1,Kış Saati,2,Kızıltepe,2,Kilis,1,Kilise,1,Kimlik,1,Kimyasal Silah,6,Kindar,1,Kino Gabriel,4,Kira,2,Kirmanckî,1,Kirmaşan,4,Kitap,10,Kitap Fuarı,1,KKP,2,Klasik Edebiyat,1,Klasik Müzik,1,Klip,1,KNK,1,Koalisyon,1,Kobani,31,Kobani Üniversitesi,1,Koçer Birkar,3,Kolber,1,Kolombiya,1,Komando,1,Komel,5,Komela,1,Kommersant Gazetesi,1,Komplo,1,Komutan,1,Komünist Partisi,1,Komünler,2,KONDA,1,Konfederalizm,1,KONGRA-GEL,1,Kongre,1,Kongre Seçimleri,1,Konkordato,2,Konser,1,Konsolosluk,4,Kooperatif,1,Koray Aydın,2,Korucu,2,Korucular,1,Kosalan,1,Kosova,2,Kosret Resul,3,Koye,10,Kozluk,1,Körfez Ülkeleri,3,Köşe Yazısı,26,Köşk,1,Kral Selman,1,Kredi Kartı,1,Kremlin,1,Kriz,10,Kubad Talabani,3,Kudüs,2,Kudüs Gücü,2,Kulis,1,Kumar,1,Kumarhane,1,Kur'an,1,Kuraklık,1,Kurdane,3,Kurdistan,1,Kurdistan Petrol,1,Kurs,1,Kutbettin Nurlubaş,1,Kutsal Savunma Haftası,1,Kuveyt,2,Kuzey Kore,5,Kuzey Suriye,108,Kuzey Suriye Federasyonu,1,Kuzey ve Doğu Suriye Hükümeti,1,Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi,2,Küba,1,Kültür,12,Kürdistan,280,Kürdistan Antiterör Gücü,1,Kürdistan Bağımsızlık Referandumu,4,Kürdistan Bayrağı,1,Kürdistan Bölgesi,257,Kürdistan Bölgesi Başkanı,1,Kürdistan Bölgesi Parlamento Seçimleri,9,Kürdistan Cumhuriyeti,1,Kürdistan Demokrat Partisi,1,Kürdistan İslami Toplum Partisi,1,Kürdistan Komünist İşçi Partisi,1,Kürdistan Komünist Partisi,2,Kürdistan Parlamento Seçimleri,1,Kürdistan Parlamentosu,1,Kürdistan Partileri,1,Kürdistan Seçim ve Referandum Komisyonu,1,Kürdistan Üniversitesi,1,Kürdistani Partiler,1,Kürt,10,Kürt Aydınları,2,Kürt Devleti,1,Kürt Dili,3,Kürt Edebiyatı,2,Kürt Enstitüsü,1,Kürt Halkı,2,Kürt Hareketi,1,Kürt İlleri,1,Kürt Milletvekili,1,Kürt Partileri,7,Kürt Seçmen,2,Kürt Sorunu,3,Kürt Tarihi,2,Kürt Toplumu,1,Kürt Tutsak,2,Kürt Ulusal Birliği,2,Kürt Yayınevleri,1,Kürt Yazarlar,1,Kürtaj,2,Kürtçe,22,Kürtçe Ezan,1,Kürtçe Rap,1,Kürtçe Sözlük,1,Kürtçülük,1,Kürtle,1,Kürtler,182,KYB,14,Laleş,2,Latif Reşid,3,Lawen Redar,1,Lazkiye,2,Levent Gültekin,1,Levent Üzümcü,1,Leyla Güven,6,Leyla Zana,1,LGBT,1,Libya,3,Lice,7,Liderler Zirvesi,1,Liliane Maury Pasquier,1,Lisa Çalan,1,Liza Kakei,1,Loghman,1,Loghman Moradi,5,Lokman Muradi,1,Londra,1,Lorna Harries,1,Ludwig van Beethoven,1,Luqman Muradi,1,Lübnan,5,Maarif Vakfı,1,Maaş,2,Mabata,1,Mabeta,1,Macar Kameraman,1,Macaristan,2,Mafya,1,Magazin,16,Mahabad,3,Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti,1,Mahfi Eğilmez,1,Mahkeme,47,Mahkum,2,Mahmud Abbas,1,Mahmud Ahmedinejad,1,Mahmur,2,Mahmut Alınak,2,Mahmut Toğrul,1,Mahsuni Karaman,1,Mainichi,1,Makale,38,Makedonya,2,Makele,4,Maliye Bakanı,1,Mam Celal,1,Manisa,1,Mansur Yavaş,3,Manşet,1,Manşetler,1,Maraş,3,Mardin,7,Mariya Zaharova,5,Mark Harris,1,Maruf Aydın,1,Matematik,2,Matthew Toller,1,Mavi Işık,1,Mazlum Ebdi,1,Mazlum Kobani Görüşme,1,McGurk,1,McKinsey,3,MEB,2,Meclis,8,Meclis Seçimleri,1,Mecliste Yemin Töreni,1,Medeni Yıldırım,1,Medicis Edebiyat Ödülleri,1,Medya,29,Medya Oscarları Ödül Töreni,1,Mehdi Eker,1,Mehmet Akif Ersoy,1,Mehmet Ali Aslan,1,Mehmet Ali Erbil,1,Mehmet Ali Tosun,1,Mehmet Barlas,4,Mehmet Dokbay,1,Mehmet Metiner,8,Mehmet Müezzinoğlu,1,Mehmet Özhaseki,3,Mehmet Rüştü Tiryaki,1,Mehmet Şerif Çamcı,1,Mehmet Şimşek,2,Mehmet Toğrul,1,Mehmet Yavuz,2,Mehtap Yılmaz,4,Meksika,4,Mela Bahtiyar,4,Melania Trump,3,Melih Altınok,1,Melih Gökçek,11,Menbic,31,Menbiç,1,Meng Hongwei,4,Menü,1,Menzil,1,Menzil Şeyhi Diyaüddin,1,Meral Akşener,17,Meral Akşener'in Evi,1,Meral Danış Beştaş,2,Meriwan,3,Merkez Bankası,15,Mersin,2,Mesrur Barzani,11,Mesut Barzani,40,Meteoroloji,1,Metin Dağı,1,Metropoll,1,Mevlüt Çavuşoğlu,20,Mevlüt Mert Altıntaş,1,Mezar Taşı,1,Mezopotamya Ajansı,2,Mezzeh,1,MGK,1,MHP,109,Mıgırdiç Margosyan,1,Mısır,13,Michael Rubin,1,Mihail Bogdanov,2,Mihemed Elî Etrûşî,1,Mihraç Ural,1,Mihyedin İbrahim,1,Mike Pence,2,Mike Pompeo,26,Military Times,1,Millet Kıraathanesi,1,Milletvekilleri,2,Milli Eğitim Bakanı,2,Milli Savunma Bakanlığı,4,Milliyetçilik,2,Milyarder,1,Mimarlar Odası,1,Minbiç,16,Minye,1,Miras,1,Mirza Mihemed,1,MİT,9,MİT Tırları,1,Mithat Sancar,1,Miting,1,Miyanduab,1,Mizah,1,Moda,1,Molla Ömer,1,Moody's,2,Mordem,1,Moskova,2,Mr. Kurd,1,MSD,1,Muammer Güler,1,Muammer Kaddafi,2,Muhalefet,4,Muhalifler,2,Muhammed Ali Caferi,1,Muhammed Bakıri,1,Muhammed bin Selman,5,Muhammed Cevad Zarif,1,Muhammed Haci Mahmud,1,Muhammed Halbusi,2,Muhammed Mahsub,1,Muhammed Selman,1,Muhammet Kutsi,1,Muharrem Ayı,1,Muharrem İnce,10,Muhsin Yazıcıoğlu,1,Muhtarlar,3,Mukiryan,1,Mukteda es-Sadr,8,Murat Çelikkan,1,Murat Emir,1,Murat Karayılan,10,Murat Sabuncu,1,Murtaza Abadi,1,Musa Anter,1,Musavvat Dervişoğlu,1,Mustafa Bali,1,Mustafa Barzani,3,Mustafa Destici,1,Mustafa Karasu,3,Mustafa Kemal Atatürk,1,Mustafa Sarıgül,1,Mustafa Tuna,2,Mustafa Xoşnaw,1,Musul,3,Müebbet,2,Müge Anlı,1,Mühimmat,1,Mülteci,4,Mülteciler,3,Münbiç,5,MÜSİAD,1,Müslümanlar,3,Müzakere,2,Müzik,9,MYK,4,Nadia Murad,9,Nakşibendi Cemaati,1,Namaz,1,Napolyon Bonapart,1,Nasıl Yapılır,1,Nasr Koalisyonu,4,Nasrallah,3,NATO,23,Nazım Debax,1,Nazlı Ilıcak,1,Necef,1,Neçirvan Barzani,19,Nedim Şener,2,Neolitik Kafe,1,Neşe Karaböcek,1,Netanyahu,2,Netflix,1,Neues Deutschland,1,Nevşin Mengü,1,New York,1,New York Times,6,Newey Nu,1,Newroz,2,Nezavisimaya,1,Nicholas Rion Lonnie,1,Nicolás Maduro,3,Nihat Doğan,2,Nihat Hatipoğlu,1,Nike,1,Nikki Haley,4,Nikolay Surkov,1,Nikos Nikos,1,Nimetullah Erdoğmuş,1,Ninova,2,Nobel,2,Nobel Barış Ödülü,6,Nobel Ödülü,5,Norveç,6,Noşirvan Mustafa,1,Numan Kurtulmuş,4,Nurettin Turgay,1,Nurettin Yıldız,1,Nuri Mahmud,3,Nuri Maliki,5,Nursel Aydoğan,1,Nurullah Edemen,1,Nusr-Et,3,Nusrettin Maçin,1,Nuşirevan Elçi,1,Nüfus,2,Nükleer Silah,3,Nükleer Silah Anlaşması,1,Nükleer Silah Antlaşması,3,Obezite,1,ODTÜ,1,Odunpazarı,1,OECD,1,OHAL,1,Okullar,3,Operasyon,24,Optimar,1,Orak Meclisi,1,ORC Araştırma Şirketi,1,Ordu,4,Organ Mafyası,1,Orhan Gencebay,2,Orhan Miroğlu,1,Orhan Pamuk,1,Ori Asia,1,Orman Yangını,2,Orta Asya,1,Ortadoğu,118,Ortak Devriyeler,3,Osman Öcalan,2,Osmanlı,1,Otlu Peynir,1,Otomotiv,2,Otonomi,1,Ovacık,2,Oxford,1,Oy Pusulası,1,Oyama Karate Şampiyonası,1,Oyuncu,2,Öcalan,1,Ödemeler,1,Ödül,2,Ödül Töreni,1,Öğrenciler,5,Öğretim,4,Öğretmen,1,Öğretmenler,1,Ölüm İlanı,1,Ölüm Oruç,1,Ömer Ali Seyid,1,Ömer Çelik,6,Ömer Faruk Gergerlioğlu,1,ÖNDER,1,ÖSO,41,ÖSP,2,Özel Güvenlik Bölgesi,2,Özel Harekat,1,Özerklik,3,Özgür Mumcu,1,Özgürlük Heykeli,1,Özgürüz,1,Öztürk Yılmaz,2,Pacel Talabani,1,Pahalılık,1,Pakistan,3,Papa,2,Papaz,1,Papirus,1,Para,2,Paraguay,1,Paris,1,Parlamento,2,Parlamento Seçimleri,7,Parti,1,Pasdaran Ordusu,3,Pasifik Okyanusu,1,Patlama,10,Patriot Füzeleri,1,Pavel Sorokin,1,Pavel Talabani,1,Pawe,1,Pazar,1,PDK,5,PDK-İ,5,Pencwin,1,Pensilvanya,1,Pentagon,9,Pervin Buldan,18,Pervin Muhammed,1,Peşmerge,36,Peşmerge Bakanı,1,Peşmerge Kıyafeti,1,Petra Laszlo,1,Petrol,25,Petrol Fiyatları,1,Petrol İhracatı,1,Pınar Aydınlar,1,PİAR,1,Piramitler,2,Piranşar,2,Pirde Savaşı,1,Piremerd,1,Pirmam,1,Piştiwan Sadık,1,Piyasa,2,Piyasalar,2,PJAK,2,PKK,70,Polanya,1,Polis,4,Polisler,1,Posta,1,PressTV,1,Profesör,1,Proje,1,Protesto,15,Protez Kol,1,Provokatör,1,Psikolojik Savaş,2,Putin,3,PYD,28,Qaim,1,Qamişlo,9,Qereçox Dağı,1,Qubad Talabani,1,R-37M Füzeleri,1,Raco,2,Radar,1,Radar Sistemi,1,Radyo,1,Rahip Brunson,25,Rahip Brunson'un Avukatı,1,Rahşan Affı,1,Rakan Sait,2,Rakan Sait Cuburi,1,Rakka,3,Ramazan Taşaltın,1,Ramazan Tosun,1,Ramin Hisen Penahi,4,Ramin Hossein Panahi,8,Ramin Huseyn Penahi,2,Ramin Hüseyin Penahi,10,Rap,1,Rapor,5,Raportör,1,Rashida Tlaib,1,Rebwar Kerim Weli,1,Rebwar Talabani,1,Recep Tayyip Erdoğan,194,Referandum,17,Reformistler,2,Rehber Seyit İbrahim,1,Rekor,4,Resepsiyon,1,Resmi Gazete,6,Resmi Hesapları,1,Reşat Gelali,2,Reuters,3,Revandiz,1,Reyhanlı Saldırısı,4,Reza Zarrab,2,Rıza Sarraf,3,Rıza Türmen,1,Richard Black,1,Rick Perry,1,Rihanna,1,Risin,1,Risk,1,Riyad,1,Rizan Hido,1,Robert Fisk,1,Robert Palladino,1,Roboski,5,Roboski Katliamı,3,Rojava,239,Rojava Asayişi,3,Rojhılat,2,Rojhilat,18,Roman,1,Ronald Reagan,1,Rossmann,1,Röportaj,5,RTÜK,1,Rudaw,1,Ruhsar Pekcan,1,Ruken Turhallı,1,Rusya,212,Ruşen Alkar,1,Rümeysa Kadak,1,Rüşvet,1,Rüzgar Enerjisi,1,S-300,10,S-400,9,Saadet Partisi,15,Saat,1,Sabah,3,Sabah el Ahmed el Caber el Sabah,1,Sabah Gazetesi,3,Sabiha İrem Çevik,2,Saddam Hüseyin,4,Sadi Pire,1,Sadr Hareketi,4,Safiye İnci,2,Sağlık,22,Sağlık Bakanlığı,4,Sağlık Örgütleri,1,Sağlık Turizmi,1,Sairun,3,Sairun Koalisyonu,2,Sakaryaspor,2,Saldırı,24,Salih Müslim,4,Salt Lake Tribune,1,Saman Siweyli,1,SAMER,1,Sami-ül Hak,1,Samsun,1,SANA,1,Sanat,19,Sanatçı,7,Sansür,2,Sara Seppala,1,Saray,1,Sarıyer,1,Saro Qadir,1,Saruhan Oluç,11,Satıcı,1,Savaş,67,Savaş Uçakları,4,Savcı,2,Savlava,1,Sayıştay,3,Sçeimler,1,SDG,1,Sean J.Ryan,4,Seçim,5,Seçim Sonuçları,4,Seçimler,37,Seçmen,1,Seda Taşkın,1,Seferberlik,1,Sefin Dizayi,3,SEGBİS,3,Sehîm Omer Xelîfe,1,Seid Veroj,1,Selahaddin,2,Selahaddin Vilayeti,1,Selahattin Demirtaş,46,Selahattin Eyyubi Kürt mi?,1,Selçuk Kozağaçlı,2,Selda Bağcan,2,Selefi Örgütler,1,Selim Osman,1,Semerkand,1,Semih Yalçın,1,Sen Kimsin?,1,Senato,1,Serbest Seçim Hakkı,1,Serdar Abdullah,1,Serekani,3,Sergei Skripal,1,Sergey Lavrov,11,Serhat Varto,1,Serkan Köse,1,Serkewt Şemseddin,1,Serpil Kemalbay,1,Sevilay Yılman,1,Sevr Anlaşması,1,Sevtap Akdağ,1,Seyit Evran,1,Sezai Temelli,21,Sezgin Tanrıkulu,2,Sıdkı Zilan,1,Sıla Gençoğlu,1,Sınır,6,Sınır Kapısı,1,Sınır Muhafızları,1,Sırbistan,5,Sırrı Süreyya Önder,6,Sibel Yiğitalp,1,Siber Saldırı,1,Sibirya,1,Sidekan,1,Sigara,1,Sigorta,1,Siirt,1,Silah Sesleri,1,Silah Sevkiyatı,1,Silah Taşıma Ruhsatı,1,Silah Ticareti,5,Silahlanma,2,Silahlı Gruplar,4,Silikon Vadisi,1,Silopi,3,Silvan,2,Sinan Çifteyürek,1,Sinan Çiftyürek,1,Sinan Oğan,1,Sincar,2,Sine,7,Sinema,10,Sinopec,1,Sirwe Abdulvahid,1,Sise Bingöl,3,Sisi,2,Sistani,1,Sitav Yayınevi,1,Siverek,1,Sivilleşme,1,Siyaset,729,Siyasi Partiler,1,Soçi,2,Soğuk Savaş,1,SOHR,1,Sokağa Çıkma Yasağı,8,Sokak,2,Sol,1,Son Dakika,12,Soner Çağaptay,1,Soner Yalçın,1,Sooronbay Ceenbekov,1,Soran,3,Soranî,1,Soru Önergesi,3,Soruşturma,6,Sosyal Deney,1,Sosyal Medya,13,Sosyalizm,1,Sotoro,1,Sözcü,1,Sözcü Gazetesi,4,Sözlük,2,Spiker,1,Spor,13,Star Gazetesi,3,Stephen Hawking,2,Strateji,1,Stratejik Anlaşma,1,Su Krizi,1,Su Sorunu,1,Su-57 Savaş Uçakları,1,Suç,1,Suç Duyurusu,2,Suikast,7,Sultan,1,Sur,3,Suriye,490,Suriye Anayasası,8,Suriye Batı,1,Suriye Gelecek Partisi,1,Suriye İstihbaratı,1,Suriye Muhalefeti,2,Suriye Ordusu,5,Suriye Rejimi,17,Suriye Zirvesi,2,Suriyeliler,2,Suruç,1,Suruçta Polisler Yaralandı,1,Suudi Arabistan,98,Suudi Gazeteci,8,Süddeutsche Zeitung,1,Süleyman Demirel,1,Süleyman Soylu,11,Süleymaniye,14,Süleymaniye Film Festivali,1,Sümeyra Ordu,1,Sünniler,8,Sünnilik,1,Sürücüsüz Araç,1,Şaho Dağı,2,Şahoz Hasan,1,Şahoz Hesen,1,Şaklava,1,Şam,11,Şanlıurfa,1,Şans Oyunları,1,Şarbon,2,Şarbon Salgını,2,Şarkı,1,Şarkıcı,2,Şart,1,Şarz,1,Şasiwar Abdulvahid,2,Şasiwar Abdülvahid,1,Şattülarap,1,Şecel,1,Şehrezor,1,Şelal Gedo,1,Şemdinli,2,Şengal,16,Şengal Demokratik Özerk Meclisi,1,Şerava,1,Şerif Paşa,1,Şervan Derviş,2,Şeyh Ahmed Barzani,1,Şeyh Nizar Temimi,1,Şeyh Said,1,Şeyh Said Hareketi,1,Şeyh Said isyanı,1,Şeyh Ubeydullah Nehri,1,Şeytan,1,Şırnak,11,Şifre,1,Şii Dini Merci,1,Şii Milisler,3,Şiiler,8,Şiir,1,Şilan Şakir,1,Şino,1,Şivan Perwer,1,Şoriş Haci,2,Tabka,1,Tablet,1,Taciz,1,Taha Akyol,1,Tahir Elçi,4,Tahliye,5,Tahran,2,Tahran Zirvesi,2,Tahsin Şahinkaya,1,Takas,1,Taktik,1,Takvim Gazetesi,1,Taliban,3,Tampon Bölge,5,Tanıtım Filmi,1,Tank,1,Tape,1,Tapu,1,Tarafsızlık,1,Tarih,19,Tarihte Bugün,4,Tarim,1,Tartışma,3,Tartışmalı Bölgeler,10,Tatbikat,2,Tatil,1,Tavırsızlık,1,Taziye,3,Tazminat,2,Tazminat Davası,2,TBMM,26,Tebliğ,1,Tecavüz,2,Tecrit,1,Tedavi,1,Tehdit,8,Tehlike,1,Tekirdağ,1,Teknokrat Hükümet,1,Teknoloji,15,Teknoloji Bakanlığı,1,Tel Abyad,1,Tel Aviv,1,Tel-Aviv,1,Telefon,4,Televizyon,1,TEM,1,Temel Karamollaoğlu,6,Temsilciler Meclisi,1,Tepki,8,Terör Örgütü,2,Terörist,1,Terörizm,2,TEV-DEM,13,Tevgera Azadi,1,TGS,1,The Guardian,1,The Independent,1,The Times,1,THKO,1,THY,3,Tıp,1,TİB,1,Ticaret,4,Ticaret Bakanlığı,1,Tikrit,1,Til Ebyad,9,Til Hamis,1,Tilezer,1,TİP,5,Tirbespiye,1,Tiyatro,1,TL,11,Tone Allers,1,Toptancılar,1,Toz Bulutu,1,Tören,1,Trabzon,1,Trafik,1,Trafik Kazası,1,Traktör,1,TRT,3,Trump,6,TSK,30,Tuba Çiçek,3,TUGVA,1,Tuhaf,1,Tunceli,3,Tunceli Valiliği,2,Turist,1,Turizm,5,Tutuklama,11,Tutuklu Gazeteciler,2,Tutukluluk,1,Tuzhurmatu,1,Tüccarlar,1,TÜİK,5,Tüketim,1,Tükürük,1,Tümen,2,Türk,1,Türk Bayrağı,1,Türk Medyası,3,Türk Milliyetçiliği,1,Türk Okulları,1,Türk Ordusu,4,Türk Solu,1,Türk Telekom,1,Türkçe,1,Türkçe Ezan,2,Türkçülük,6,Türki,1,Türkiye,734,Türkiye Gazetesi,2,Türkiye İşçi Partisi,1,Türkiye Kamu Sen,1,Türkler,5,Türkmen Cephesi,2,Türkmenler,9,Türkye,1,TÜYAP,1,TV,1,Twitter,11,Uçak,6,Uçak Gemileri,1,Uçak Kazası,4,Uçaklar,1,UEFA,2,Uganda,1,Ukrayna,3,Ulaşım,1,Uludere,4,Uluslararası Katalonya Ödülü,1,Uluslararası Koalisyon Güçleri,32,Uluslararası Komplo,1,Uluslararası Şeffaflık Derneği,1,Umman,1,Umre,1,Umut Oran,1,Un,2,Urdular,1,Urfa,8,Urfalı İsrail Askeri,2,Urmiye,4,Uros Balov,1,Ursula von der Leyen,1,Uyarı,4,Uygulama,1,Uygurlar,1,Uzay,1,Üç Hilal,1,Ülkücüler,2,Ümit Özdağ,1,Ümmet,1,Üniversite,5,Ürdün,5,üvenlik Protokolü,1,Vahap Munyar,1,Vali,2,Valilik,1,Vallabhbhai Chaverbhai Patel,1,Van,8,Varabistan,1,Varlık Fonu,3,Varşova,1,Vatan Partisi,1,Vate Yayınları,1,Vedat Milor,1,Vefa Kartal,2,Vefat,5,Vefik Samarai,1,Veli Saçılık,2,Velid Muallim,10,Venezuela,4,Vergi,1,Victor Nadin Rayviski,1,Video,6,Vilayet Meclisi,1,Virüs,1,Viyana,1,Vladimir Cabbarov,1,Vladimir Putin,19,Wafiq al Samarai,1,Wall Street Journal,6,Washington,4,Washington Post,3,Washington Yakın Doğu Politikaları Enstitüsü,1,Welat Encu,1,Welt Gazetesi,1,Westa Resul,1,Whatsapp,1,Whatsapp Gold,1,William Roback,1,William Urban,1,Wing Loong-II,1,WWF,1,Xakurk,1,Xaneqin,1,Xatu Elmas,1,Xerîb Hiso,1,Yabancı Dil,1,Yağmalama,2,Yahya Munis,1,Yalanlama,3,Yalova,1,Yandaş,1,Yangın,1,Yapay Zeka,1,Yaptırım,16,Yaptırımlar,18,Yaratılış,1,Yardım,4,Yargı,2,Yargılama,2,Yasa Teklifi,2,Yasak,8,Yasaklar,1,Yasemin İnceoğlu,1,Yaşam,86,Yaşar Güler,1,Yaşar Kemal,2,Yaşar Topçu,1,Yaşar Yakış,1,Yaşlılık,1,Yavuz Oğhan,1,Yayıncılık,1,Yayınevi,1,Yaz Bayramı,1,Yaz Gazeteci,1,Yaz Saati,3,Yazar,1,Yazarlar,15,YBŞ,2,Yekgirtû,2,Yemek,1,Yemen,8,Yemin,1,Yeni,2,Yeni Akit,17,Yeni Ekonomik Program,2,Yeni Nesil Hareketi,11,Yeni Özgür Politika,1,Yeni Şafak,4,Yeni Yaşam,2,Yenilenebilir Enerji,1,Yenilik,1,YEP,1,Yerel Seçimler,136,Yerli Milli,1,Yeşil Kundura,1,Yıkım,1,Yılmaz Erdoğan,1,Yiğit Bulut,2,Yiyecek,1,YNK,80,Yobazlık,1,Yoksulluk,2,Yolsuzluk,7,Yong Yang,1,Yorum,4,Youtube,1,Yörsan,1,YPG,93,YPJ,5,Yunanistan,5,Yunanlılar,1,Yuriy Nabiyev,1,Yury Borisov,1,Yusuf Kavaklı,1,Yusuf Nazik,2,Yüksekova,1,Yüksel Direnişi,1,Zafer Çağlayan,1,Zagros,1,Zam,12,Zaman Aşımı,1,Zamira Haciyeva,1,Zanyar,1,Zanyar Moradi,5,Zanyar Muradi,2,Zarok Tv,1,Zazaca,1,Zernews Uygulaması,1,Zeytin,2,Ziraat Bankası,1,Zirve,1,Ziya Selçuk,2,Zorla Getirilme,1,
ltr
item
ZERnews: Mervani dönemi Meyafarkin ve Diyarbekir'de 1.040.000 cilt kitap mevcuttu - Seid Veroj
Mervani dönemi Meyafarkin ve Diyarbekir'de 1.040.000 cilt kitap mevcuttu - Seid Veroj
Mervaniler döneminde geliştirilen Meyafarkin ve Diyarbekir kütüphanesinde bir milyon kırk bin (1.040.000) cilt kitap mevcuttu. Seîd Veroj, ZERnews. Kürt ve Kürdistan tarihi.
https://2.bp.blogspot.com/-uTNuUJ2kEao/WlQvyJufixI/AAAAAAAAJHU/g9Z_BEwtIm8-RkO1G0u9HWVQV2Q-pI2lQCLcBGAs/s640/seid-veroj-diyarbakir-meyafarqin-kutuphanesi-milyon-kitap.jpg
https://2.bp.blogspot.com/-uTNuUJ2kEao/WlQvyJufixI/AAAAAAAAJHU/g9Z_BEwtIm8-RkO1G0u9HWVQV2Q-pI2lQCLcBGAs/s72-c/seid-veroj-diyarbakir-meyafarqin-kutuphanesi-milyon-kitap.jpg
ZERnews
https://haber.zer.news/2018/08/mervani-meyafarkin-kutuphane-kurtler.html
https://haber.zer.news/
https://haber.zer.news/
https://haber.zer.news/2018/08/mervani-meyafarkin-kutuphane-kurtler.html
true
5336407197777723246
UTF-8
Tüm yayınlar yüklendi Hiç bir yayın bulunmadı TÜMÜNÜ GÖR Oku Cevapla Boşver Sil Editör: ANASAYFA SAYFALAR YAYINLAR Tümünü Gör Önerilen KONU ARŞİV SEARCH TÜM YAYINLAR İsteğinizle ilgili hiç bir yayın bulunamadı ANASAYFA'YA DÖN Pazar Pazartesi Salı Çarşamba Perşembe Cuma Cumartesi Pzr Ptesi Salı Çarş Perş Cuma Ctesi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Şimdi 1 dakika önce $$1$$ minutes ago 1 saat önce $$1$$ hours ago Dün $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago 5 haftadan önce Takipçiler Takip Et Bu premium içerik olup kilitlidir ADIM 1: Paylaş. ADIM 2: kilidini açmak için paylaştığınız bağlantıyı tıklayın Tüm kodları kopyalayın Tüm kodları seç Tüm kodlar panoya kopyalandı Kodları / metinleri kopyalayamıyorum, lütfen kopyalamak için [CTRL] + [C] (veya Mac ile CMD + C) tuşlarına basın